ΟΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΟΙ ΤΟΠΟΙ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ

 

Οι απόψεις των συγγραφέων συμφωνούν πως η αφετηρία της λατρείας της Δήμητρας βρίσκονταν στο Δώτιον πεδίον της Θεσσαλίας. Κατά το μύθο αυτό ήταν, όπως πιστεύονταν, το λίκνο του επεισοδίου του Ερυσίχθονα. Λέει σχετικά ο Καλλίμαχος, "οι Πελασγοί είχαν αφιερώσει εκεί στη Δήμητρα ένα εξαίσιο δάσος με δέντρα τόσο πυκνά που το φως δεν διαπερνούσε τα φυλλώματά τους και που ήταν μια σαγηνευτική τοποθεσία, που η θεά την αγαπούσε όσο και την Ελευσίνα, το Τριόπιον και την Αίτνα". Άλλα ιερά, επίσης αρχαιότατα, υπήρχαν στην Πύρασο και τον Αντρώνα. Αλλά και στη Βοιωτία τιμούνταν η Δήμητρα και η κόρη της και ιδιαίτερα στη Θήβα. Έλεγαν πως η πόλη αυτή είχε δοθεί ως γαμήλιο δώρο στη θυγατέρα της Δήμητρας από το Δία. Επίσης υπήρχε ένα δάσος αφιερωμένο στις δυο θεές, κατά το μύθο, στην Πότνια. Οι δύο αυτές θεές είχαν ιερά και στις Πλαταιές, την Κορώνεια, τη Λιβαδειά και την Τανάγρα. Οι Μεγαρείς καυχιόντουσαν πως αυτοί πρώτοι ίδρυσαν ναούς για τη Δήμητρα, εξ ου και ονομάζονταν αυτοί οι ναοί "Μέγαρα". Σύμφωνα με ένα μύθο, ο βασιλιάς Καρ είχε χτίσει πάνω στην Ακρόπολη το ναό, ακριβώς στο σημείο εκείνο που σταμάτησε η θεά και κάθισε, όταν περιπλανιόταν αναζητώντας την κόρη της. Οι γυναίκες των Μεγάρων τελούσαν μυστήρια που αναφέρονταν σ' αυτόν τον μύθο.
Στην Πελοπόννησο η λατρεία της Δήμητρας ήταν πολύ διαδεδομένη. Με τη λατρεία αυτή συνδέονταν αρκετοί τοπικοί μύθοι, που διέφεραν σε πολλά σημεία από τους μύθους άλλων περιοχών.
Στη Σικυώνα πίστευαν ότι η Δήμητρα είχε πάρει τα χαρακτηριστικά μιας ξένης γυναίκας και ανάθρεψε τον Ορθόπολη, το γιο του ήρωα Πλεμναίου, που τα παιδιά του πέθαιναν το ένα μετά το άλλο. Στη Φλιούντα η λατρεία της θεάς είχε εισαχθεί, κατά τους μύθους, από τον Δύσαλο, τον αδελφό του Κελεού. Στο Άργος, οι κάτοικοί του ισχυρίζονταν ότι το ναό της Δήμητρας στην πόλη αυτή τον είχε χτίσει ο Πελασγός που είχε κι αυτός φιλοξενήσει την περιπλανώμενη Δήμητρα. Επίσης ένα άλλο ιερό είχε ιδρυθεί, χωρίς στέγη, από τον Μύσιο που κι αυτός την είχε φιλοξενήσει.
Κοντά στην Ερμιόνη υπήρχε ιερό της Χθονίας Δήμητρας, που απέδιδαν την κατασκευή του στον Κλύμειο, το γιο του Φορωνέα και στην αδελφή του, Χθονία. Και γίνονταν εκεί το καλοκαίρι μεγάλη γιορτή, όπου έπαιρναν μέρος γυναίκες και παιδιά φορώντας άσπρα ρούχα και στεφάνια λουλουδιών στο κεφάλι. Πρόσφεραν θυσία μια αγελάδα, που την έσφαζαν οι γριές, οπλισμένες με δρεπάνια.
Στην Τροιζήνα λάτρευαν επίσης τη Δήμητρα και την Κόρη, καθώς και σε πολλά μέρη της Λακωνίας, όπου τα ιερά τους εξαρτιόντουσαν από την Ελευσίνα. Το ίδιο συνέβαινε και στη Μεσσηνία, όπου το κυριότερο ιερό της Δήμητρας βρισκόταν στην πόλη Ανδανία.
Στην Ήλιδα πίστευαν ότι το σημείο από όπου ο Άδης είχε εξαφανιστεί μαζί με την Περσεφόνη όταν την απήγαγε, βρισκόταν στην Ολυμπία. Στην άλτη του ναού υπήρχε βωμός αφιερωμένος στη Δέσποινα, την κόρη της Δήμητρας.
Η Αχαϊα είχε πολλά ιερά της Δήμητρας και της Κόρης. Ένας μύθος έλεγε ότι ο Τριπτόλεμος, κατά διαταγή της Δήμητρας, έκανε πρώτη σπορά στην πεδιάδα των Πατρών. Υπήρχε ναός και στο Αίγιο κι ένας άλλος κοντά στην Πελλήνη, που μ' αυτόν συνδέονταν ένας μύθος σχετικός με τις περιπλανήσεις της Δήμητρας, όταν αναζητούσε την κόρη της. Κοντά στο ναό αυτόν, σ' ένα γειτονικό μικρό δάσος, γίνονταν γιορτές που θύμιζαν τα Θεσμοφόρια. Οι γιορτές αυτές διαρκούσαν εφτά μέρες. Την τρίτη μέρα απαγορεύονταν να μπουν στο ιερό άντρες και αρσενικά ζώα. Την άλλη μέρα τα δυο φύλλα ξαναντάμωναν και αντάλλαζαν βωμολοχίες και σατυρικά πειράγματα.
Η Αρκαδία, απομονωμένη από τις γύρω περιοχές, ελάχιστα προσιτή στις εξωτερικές επιρροές, είχε θεότητες της γης που η λατρεία τους ανάγονταν σε μια πάρα πολύ παλιά εποχή. Ο μύθος της Δήμητρας είχε διαδοθεί σ' αυτήν την περιοχή αρκετά παραλλαγμένος. Σύμφωνα με τον αρκαδικό μύθο, η Δήμητρα δεν ενέδωσε στην ερωτική πολιορκία του Διός, αλλά του Ποσειδώνος κι απόκτησε από το βασιλιά των θαλασσών μια κόρη, που λεγόταν Δέσποινα. Ένα από τα περιφημότερα ιερά της ήταν αυτό της Φιγάλειας, που γράφει γι' αυτό ο Παυσανίας, "στη Φιγάλεια υπάρχει άντρο αφιερωμένο στη Δήμητρα, που μέσα του υπήρχε κάποτε ένα ξύλινο άγαλμα της θεάς. Αυτό το ξύλινο άγαλμα παρίστανε τη θεά να κάθεται πάνω σε πέτρα. Κι έμοιαζε το κορμί της με κορμί γυναίκας, αλλά το κεφάλι της έμοιαζε με αλόγου και είχε χαίτη. Στα μαλλιά της ήταν πλεγμένα φίδια κι όλων των ειδών τα αγρίμια. Φορούσε μακρύ χιτώνα που έφτανε ως τις φτέρνες της. Στο δεξί της χέρι κρατούσε ένα δελφίνι και στο αριστερό ένα περιστέρι. Την είχαν ονομάσει Μέλαινα, επειδή φορούσε μαύρο ρούχο".
Ο ίδιος συγγραφέας αναφέρει εξίσου περίεργες λεπτομέρειες για το ιερό της Τέλφουσας. "Στην Τέλφουσα, στο ναό της Δήμητρας υπάρχουν δυο ξύλινα αγάλματα, που και των δυο τα χέρια, τα πόδια, το πρόσωπο είναι φτιαγμένα από μάρμαρο της Πάρου. Το άγαλμα της Ερινύας που κρατάει το καλάθι στο δεξί της χέρι και τον πυρσό στο αριστερό έχει ύψος εννέα περίπου ποδών. Το άγαλμα της Λουσίας είναι χαμηλότερο κατά το ένα τρίτο. Όσοι νομίζουν πως τούτο το άγαλμα είναι της Θέμιδας κι όχι της Δήμητρας Λουσίας κάνουν μεγάλο λάθος. Είναι η Δήμητρα που απόκτησε με τον Ποσειδώνα μια κόρη, που το όνομά της πρέπει να μείνει κρυφό".
Ιερά της αρκαδικής Δήμητρας συναντούμε στον Φενεό, τη Λυκοσούρα, τη Μαντίνεια και τη Μεγαλόπολη. Φαίνεται ότι υπήρχε παλιότερα στην Αρκαδία μια θεότητα της γης, αντικείμενο ειδικής λατρείας. Αυτή η θεότητα συγχωνεύτηκε με τη Δήμητρα, που τα νεότερά της ιερά στην περιοχή της Αρκαδίας ήταν εξαρτημένα από την Ελευσίνα.
Σ' όλες τις χώρες που είχαν σχέσεις με την κυρίως Ελλάδα διαπιστώνουμε την ύπαρξη ναών της Δήμητρας και σχετικών μύθων μ' αυτή τη θεά, π.χ. στην Κρήτη, όπου συνέβηκε το επεισόδιο με τον Ιασίονα, καθώς και στα νησιά του Αιγαίου, στη Θάσο, τη Σαμοθράκη, τις Κυκλάδες.
Η Σικελία, όπου σύμφωνα με ορισμένους μύθους έγινε η αρπαγή της Περσεφόνης, ήταν ένας από τους κυριότερους τόπους λατρείας των δύο θεαινών. Στη Μικρά Ασία η Δήμητρα δεν κατάφερε να εκτοπίσει ολότελα μια άλλη θεότητα της γης, την Κυβέλη. Αλλά είχαν χτιστεί ιερά προς τιμήν της στην Κνίδο, την Αλικαρνασσό, καθώς και κοντά στη Μίλητο και την Έφεσο, μα και στη Σμύρνη και στο γειτονικό νησί, τη Σάμο. Ίχνη της ίδιας λατρείας βρίσκουμε επίσης στη Λυδία, τη Φρυγία, την Καρία, την Κιλικία, όπου, κατά ένα μύθο, ο Τριπτόλεμος είχε θεμελιώσει την πόλη Ταρσό.

ΤΑ ΕΛΕΥΣΙΝΙΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ.

Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ

Η λατρεία της Δήμητρας και της Κόρης έφτασε στο απόγειο με τον ιδιαίτερο χαρακτήρα που πήρε στην Αττική και προπαντός στην Ελευσίνα, όπου πρωτοάρχισαν να τελούνται τα περιλάλητα Μυστήρια, που γι' αυτά όμως κατέχουμε ελάχιστα στοιχεία, ολότελα ανεπαρκή για να σχηματίσουμε μια ικανοποιητική ιδέα και εικόνα.
Ο Paul Foucart, ένας από τους αξιολογότερους Γάλλους επιστήμονες, γράφει στις πρώτες σελίδες του βιβλίου του, "Τα Ελευσίνια Μυστήρια έγιναν αντικείμενο πάρα πολλών μονογραφιών. Βέβαια, δεν ισχυρίζομαι ότι αυτές έκαναν σκοτεινότερο το ζήτημα, αλλά όμως και δεν το φώτισαν. Ο αναγνώστης, ύστερα από το διάβασμα όλων τούτων των έργων, ζαλισμένος από την ποικιλία και την αοριστία των προτεινόμενων εξηγήσεων, θα αναρωτιέται, χωρίς φυσικά να βρίσκει απάντηση, τι ήταν ακριβώς η μύηση και ποιο σκοπό επιδίωκε, τι δίδασκαν στους μύστες και κατά ποιο τρόπο". Ο ίδιος συγγραφέας, ο Foucart, ισχυρίζεται ότι δεν είναι αδύνατη η λύση του προβλήματος, με τον όρο να ακολουθηθεί διαφορετική κατεύθυνση στις έρευνες. "Πρέπει προπάντων, να εξακριβωθεί η προέλευση των Μυστηρίων. Αν μάθουμε από ποιον τόπο κατάγονταν, η γνώση της θρησκείας που τα γέννησε θα μας οδηγούσε να καταλάβουμε και το σκοπό και το γενικό τους πνεύμα".

Στην ελευσίνια θρησκεία αποδείχτηκε η ύπαρξη δυο ολότελα διαφορετικών στοιχείων που δε συνυπήρχαν στην αρχή. Από το ένα μέρος ήταν το αγροτικό στοιχείο που έδινε στη Δήμητρα το χαρακτήρα θεότητας της γης, που παράγει όλα τα αγαθά του κόσμου από τα οποία πηγάζουν οι ευεργεσίες του πολιτισμού. Το δεύτερο στοιχείο, που παρουσιάστηκε αργότερα ήταν αυτό που σχετίζεται με τον προορισμό του ανθρώπου, με τους τελικούς σκοπούς του, με τη μέλλουσα ζωή του. Πρόκειται για αντιλήψεις ανώτερης περιωπής, για πνευματικές αναζητήσεις ανώτερου επιπέδου, που από μια εποχή κι ύστερα κατέχουν σημαντική θέση στη σκέψη των Ελλήνων.

ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΩΝ ΕΛΕΥΣΙΝΙΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ

Στον "Ομηρικό Ύμνο", η Δήμητρα φεύγοντας από το φιλόξενο σπίτι του Κελεού είπε, "μονάχη μου θα σας μυήσω στα Μυστήριά μου, να εκτελείται τις ιερουργίες τους και να εξευμενίζεται το πνεύμα μου". Στο τέλος του ποιήματος αναγράφονται τα εξής, "η Δήμητρα μύησε όλους στα σεπτά μυστήριά της που δεν επιτρέπεται να τα παραμελεί κανείς, μα μήτε να τα διερευνά μηδέ να τα κοινωνιολογεί, επειδή του κλείνει το στόμα ο βαθύς σεβασμός". Η σύσταση αυτή τηρήθηκε από τους αρχαίους συγγραφείς. Δεν έγραψαν τίποτα για τις τελετές, που ωστόσο γνώριζαν χιλιάδες άνθρωποι. Κι ενώ έχουμε αρκετά σαφή στοιχεία για την εξωτερική μορφή των γιορτών της Ελευσίνας, δηλαδή για όσα γίνονταν έξω από την μύηση, είμαστε υποχρεωμένοι να περιοριζόμαστε σε υποθέσεις σχετικά με τα πιο ενδιαφέροντα σημεία τους, για την ίδια την ουσία της λατρείας.

ΥΠΟΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ.
ΤΑ ΜΙΚΡΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΑΓΡΑΣ

Η μύηση στα Μυστήρια ήταν ο βασικός σκοπός των γιορτών στην Ελευσίνα. Υπήρχαν δυο βαθμοί μύησης, ο πρώτος ήταν ένα είδος "προετοιμασίας μακρινής των υποψηφίων", που γίνονταν κατά τη διάρκεια των "Μικρών Μυστηρίων" ή "Μυστηρίων της Άγρας" που έτσι ονομάστηκαν, επειδή η προκαταρκτική αυτή μύηση γίνονταν, στις αρχές της ανοίξεως, στο προάστιο της Αθήνας την Άγρα. Είχαν ιδρυθεί για να μπορέσει να μυηθεί ο Ηρακλής, που εκδήλωνε την επιθυμία να παραστεί στις τελετουργίες της Ελευσίνος. Κι αυτό το γεγονός έκανε να συμπεράνουν μερικοί, ότι τα Μικρά Μυστήρια είναι πιο πρόσφατα από τα Μεγάλα και πως ιδρύθηκαν στην Αθήνα πριν ενωθεί η Ελευσίνα με την Αττική. Λίγα πράγματα είναι γνωστά σχετικά με τις τελετουργίες των Μικρών Μυστηρίων. Μας λέει και πάλι ο Foucart, "Τα Μικρά Μυστήρια θεωρούνταν γενικά ως μια προπαρασκευή για τα Μεγάλα Μυστήρια, με την απάλειψη του ρύπου και τον τελετουργικόν εξαγνισμό". Φαίνεται πως κατά τη διάρκεια των Μικρών Μυστηρίων δίνονταν παράσταση λειτουργικού δράματος, που αναφερόταν στην ιστορία του Διονύσου, δηλαδή τη γέννηση ή το θάνατο ή τη δεύτερη γέννησή του ή ακόμα την ένωσή του με την Κόρη. Τους υποψήφιους μύστες τους δίδασκε στην αρχή ο ιεροφάντης, ο αρχιερέας της Ελευσίνας κι αργότερα οι "μυσταγωγοί", που τους διάλεγαν απ' τις ελευσινιακές οικογένειες των Ευμολπιδών και των Κηρύκων. Είναι γνωστό πως τελούνταν καθαρτήριες τελετές, που περιλάμβαναν κι ένα λουτρό στον Ιλισσό για να πλύνουν οι μύστες κάθε ρύπο τους.

ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ

Κατά τα τέλη Αυγούστου άρχιζαν και διαρκούσαν δέκα μέρες. Γίνονταν ιερή εκεχειρία, πριν και μετά τη γιορτή, που την ανάγγελναν ειδικοί απεσταλμένοι που ονομάζονταν σπονδοφόροι. Υπήρχε ένας νόμος που απαγόρευε στους πιστωτές, ακόμα κι αν είχαν στο χέρι απόφαση δικαστηρίου, να προβούν σε κατάσχεση περιουσιακών στοιχείων ή σε προσωποκράτηση του οφειλέτη, όσο διαρκούσαν τα Μυστήρια. Από τις διάφορες τελετουργίες που τελούνταν κατά τη διάρκεια των γιορτών, άλλες ήταν δημόσιες κι άλλες μυστικές και τόσο καλά προφυλαγμένες από την περιέργεια των αμύητων, ώστε γι' αυτές μονάχα υποθέσεις μπορούν να γίνουν. Ο Foucart καθορίζει στο βιβλίο του ως εξής τη σειρά των δημοσίων τελετών. (1) "Αναχώρηση των εφήβων της Αθήνας για την Ελευσίνα. Τα "ιερά" (ιερά αντικείμενα) αναχωρούν από την Ελευσίνα και φτάνουν στο "Ελευσίνιο" της Αθήνας. (2) "Αγυρμός" (μάζωξη) και "πρόρρησις" (προκήρυξη που απαριθμούσε όσους τους είχε απαγορευτεί η συμμετοχή τους στα Μυστήρια. (3) "Άλαδαι Μύσται" (οι μύστες στη θάλασσα). (4) "Επιδαύρια". (5) "Πομπή Ίακχου" και άφιξη στην Ελευσίνα.
Οι έφηβοι που εκπλήρωναν μια περίοδο εκπαίδευσης μετέβαιναν από την Αθήνα στην Ελευσίνα για να αποτελέσουν την τιμητική συνοδεία των ιερών, που τα έφερναν, μ' επίσημη πομπή στην Αθήνα για να τα ξαναπάνε έπειτα πίσω στην Ελευσίνα. Μα τι ήταν αυτά τα ιερά; Δυστυχώς μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε, μιας και τα είχαν προσεκτικά σκεπασμένα σε όλη τη διάρκεια της μεταφοράς τους και τις άλλες μέρες τα έκλειναν σ' ένα μέρος του ναού, όπου μονάχα ο ιερέας της Ελευσίνας είχε το δικαίωμα να μπει, ο ιεροφάντης, που μιαν ορισμένη στιγμή τα έδειχνε στους μυημένους. Σύμφωνα με μια άποψη αυτά τα ιερά ήταν πολύ παλιά χοντροκομμένα αγάλματα των θεοτήτων ή των συμβόλων τους. "Θα ήταν διαφορετικά στις αναπαραστάσεις τους από εκείνες που γνώριζε το πλήθος, αλλιώς θα ήταν περιττό να τα κρύβουν με τόσην επιμέλεια και να επιτρέπουν τη θέα τους μονάχα στους μύστες, σαν μια από τις μεγαλύτερες αποκαλύψεις των Μυστηρίων".
Κατά τη διαδρομή από την Αθήνα στην Ελευσίνα τα ιερά ήταν κλεισμένα σε κιβώτια από ξύλο οξιάς ή μέσα σε μεγάλα καλάθια από βέργες ιτιάς, που το σκέπασμά τους ήταν δεμένο με μάλλινες πορφυρές κορδέλες. Η φροντίδα της μεταφοράς τους επιβάρυνε τις ιέρειες της Δήμητρας και της Κόρης και γίνονταν με άρμα, που έσερναν βόδια. Μας λέει πάλι ο Foucart, "δεν έχω καμιά πληροφορία για το δρόμο που ακολουθούσαν ως τη στιγμή που η πομπή πλησίαζε την Αθήνα. Κι όταν έφτανε στο προάστιο της ιερής Συκιάς, δυο χιλιόμετρα από το Δίπυλο (τις Θριάσιες πύλες της Αθήνας) σταματούσε. Και κατά τα αρχαία έθιμα ο "φαιδρυντής" (ένα είδος υπηρέτη των δυο θεαινών) έμπαινε στην πόλη κι επισκέπτονταν την ιέρεια της Αθήνας, της προστάτριας θεάς της Αθήνας, και της ανάγγελνε επίσημα την άφιξη των ιερών και τη μελλοντική είσοδό τους στην πόλη. Και για να τιμήσουν τα ιερά οι αξιωματούχοι και οι πολίτες, μαζί με τις γυναίκες τους και τα παιδιά τους, πήγαιναν προς συνάντησή τους και τα μετέφεραν με μεγάλη πομπή στον τόπο όπου θα παρέμεναν, στο Ελευσίνιο της Αθήνας".
Το "Ελευσίνιο" βρίσκονταν στους πρόποδες της Ακρόπολης, αλλά δεν έχουμε στοιχεία γι' αυτό και οι ανασκαφές δε μας χάρισαν κανένα σίγουρο επιπλέον στοιχείο.
Τον "αγυρμό" ή συγκέντρωση των μυστών στην Ποικίλη τον ακολουθούσε η "πρόρρηση" ή επίσημη ανακοίνωση της απαρίθμησης εκείνων που αποκλείονταν από τη μύηση. Ο αποκλεισμός αυτός αφορούσε όλους που είχαν κηλιδωμένα τα χέρια, δηλαδή τους εγκληματίες, τους ιερόσυλους και τους φονιάδες. Οι Αθηναίοι μάλιστα θεώρησαν ότι υπάγονταν στην κατηγορία αυτή και οι Βάρβαροι, σε ανάμνηση των Μηδικών πολέμων, τους απόκλειαν όχι επειδή ήταν ηθικά ένοχοι, μα επειδή βρίσκονταν σε κατάσταση μιαρότητας που προκαλούσε την αποστροφή της θεάς και απαιτούσε καθαρμό. Επίσης, η απαγόρευση περιλάβαινε κι εκείνους που η φωνή τους δεν ήταν "νοητή", δηλαδή "τους ανθρώπους που δεν μπορούσαν να προφέρουν καθαρά και με τον απαιτούμενο "τόνο" τις καθιερωμένες φράσεις".
Η τελετή "άλαδε μύσται" (στη θάλασσα οι μύστες) ήταν πραγματικά πολύ περίεργη και δεν ήταν παρά δρόμος, τρέξιμο προς τη θάλασσα, όπου ο κάθε μύστης έσερνε μαζί του ένα γουρουνάκι, "ένα είδος αποδιοπομπαίου τράγου φορτωμένου με τις ανθρώπινες ανομίες" και που μαζί του βουτούσε στη θάλασσα. Ο Foucart μας λέει, "το θαλασσινό νερό καλύτερα κι από το νερό των πηγών και των ποταμών ξέπλενε από κάθε ανομία και κάθε ρύπο. Σ' αυτή την προχωρημένη κατάσταση κάθαρσης, οι μύστες θυσίαζαν τα γουρουνάκια, που είχαν ήδη "αποκαθαρθεί" με την εμβάπτισή τους στη θάλασσα. Το δε αίμα τους φημιζόταν ως δραστικότατο μέσο κάθαρσης. Πιστευόταν δηλαδή πως τραβούσε με ακατανίκητη δύναμη τα κακά πνεύματα που κατοικούσαν μέσα στον άνθρωπο και πως δεν μπορούσαν πια να εγκαταλείψουν το σώμα του χοίρου, με αποτέλεσμα να μην επιστρέφουν ποτέ πια στην πρώτη τους λεία".
Έχουν γίνει πολλές συζητήσεις όσον αφορά τα "Επιδαύρια", τη γιορτή που τελούνταν την επόμενη και τη μεθεπόμενη του δρόμου των μυστών προς τη θάλασσα. Κατά μερικούς προοριζόταν για τους υποψήφιους στη μύηση, που είχαν φτάσει καθυστερημένοι και βασίζονταν στο μύθο, σύμφωνα με τον οποίο, ο Ασκληπιός, ο θεός της ιατρικής, έφτασε στην Αθήνα μετά την έναρξη των Μυστηρίων. Για να μπορέσει κι αυτός να μυηθεί, θεσπίστηκε δεύτερη θυσία ανάλογη με εκείνη της προηγούμενης μέρας. Εκείνο που δε γνωρίζουμε σχετικά με αυτό το ζήτημα είναι ότι μετά την επιδημία της πανούκλας, το λοιμό του 431 π.Χ., οι Αθηναίοι προσκάλεσαν το θεό της Επιδαύρου. Φιλοξενήθηκε δε αυτός στην Αθήνα από το μεγάλο Σοφοκλή ή σύμφωνα με επιγραφή που βρέθηκε στο Ασκληπιείο, από κάποιον Τηλέμαχο. Είναι εξακριβωμένο πως οι μύστες δεν συμμετείχαν στα Επιδαύρεια και πως γίνονταν κατ' αυτά θυσία και πομπή, που κατ' αυτή μεταφέρονταν τ' αγάλματα της Δήμητρας και της Κόρης στο Ασκληπιείο.
Η σπουδαιότερη από τις φανερές τελετές των Μυστηρίων ήταν η επιστροφή των ιερών από την Αθήνα στην Ελευσίνα. Κι είχε αυτή η πομπή το όνομα Ίακχος. Ο Ίακχος ήταν ένα πνεύμα που προηγούνταν της ακολουθίας των μυστών και οδηγούσε το πλήθος των πιστών και, με τον πυρσό στο χέρι, έδινε το σύνθημα των χορών και των τραγουδιών. Το άγαλμα του Ίακχου τοποθετημένο σε άρμα και συνοδευόμενο από έναν ιερέα πήγαινε μπροστά από την πομπή. Αμέσως μετά ακολουθούσε το άρμα, που μ' αυτό μεταφέρονταν, συνοδευόμενα από ιέρειες της Δήμητρας, τα ιερά.
Ακολουθούσαν όσοι είχαν μεγάλους ρόλους στην τέλεση των Μυστηρίων, που άλλωστε ισχυρίζονταν ότι κατάγονταν από οικογένειες, που κατά τον "Ομηρικόν Ύμνο" τις είχε μυήσει η θεά Δήμητρα αυτοπροσώπως, δηλαδή ο ιεροφάντης, ο δαδούχος, οι ιερείς και οι ιέρειες του ναού, οι Ευμολπίδες και οι Κήρυκες, καθώς και οι άλλες οικογένειες οι συνδεόμενες στενά με τη λατρεία της Δήμητρας και της Κόρης. Κοντά τους προχωρούσαν οι μύστες, που τους ακολουθούσε ένα τεράστιο πλήθος, χιλιάδες πολλές ευλαβικού λαού, που πήγαινε στην Ελευσίνα να αποδώσει στις δυο θεές τις τιμές που τους έπρεπαν. Έτσι όλος ο πληθυσμός της Αθήνας πέρναγε από την Ιερά Οδό.
"Στις πρώτες γραμμές της πομπής θα φαίνονταν οι αξιωματούχοι, εκείνοι στους οποίους είχαν ανατεθεί τα πολιτικά και θρησκευτικά λειτουργήματα. Ακολουθούσε ο Άρειος Πάγος, η Βουλή των Πεντακοσίων και τέλος η μάζα των πολιτών με τις γυναίκες τους και τα παιδιά τους, κατά φυλές και δήμους, με επικεφαλής τους δημάρχους. Και θα είχε προβλεφθεί ειδική θέση στους αντιπροσώπους (πρεσβείες) των άλλων πόλεων, που έστελναν στη γιορτή ιερές αντιπροσωπείες, σε εκδήλωση ευλάβειας απέναντι στις θεές, μα και φιλίας προς τον αθηναϊκό λαό. Οι μέτοικοι, που ήταν πολυάριθμοι, δεν είχαν δικαίωμα να ανακατευτούν με τους πολίτες", μας λέει ο Foucart.
Δεν ήταν φυσικά υποχρεωτικό για όλους να διασχίσουν πεζοί τα εικοσιδύο χιλιόμετρα της διαδρομής. Ορισμένοι ιδιώτες χρησιμοποιούσαν πολυτελέστατα μεταφορικά μέσα, πράγμα που βέβαια θα προκαλούσε το δημοκρατικό πνεύμα των Αθηναίων. Γι' αυτό ο ρήτορας Λυκούργος πέτυχε τον 4ο αιώνα να ψηφιστεί νόμος που απαγόρευε στις γυναίκες να μεταβαίνουν στην Ελευσίνα με άμαξες, με ποινή προστίμου. Ωστόσο η σύζυγος του Λυκούργου πρώτη αυτή παρέβηκε το νόμο και βρέθηκε στην ανάγκη να πληρώσει το πρόστιμο.
Η πομπή, κατά τη διαδρομή της από την Αθήνα στην Ελευσίνα, σταματούσε κάθε τόσο για να προσφέρει θυσίες και σπονδές, να ψάλλει ύμνους, να χορέψει μπροστά στους ναούς ή τα ναϊδρια των θεών και των ηρώων, που είχαν κάποια σχέση με τη Δήμητρα. Κι όταν περνούσαν τη γέφυρα του Κηφισού, οι πιστοί και οι παριστάμενοι αντάλλαζαν αστεϊσμούς, χοντρόλογα και σκώμματα, που λέγονταν "γεφυρισμοί". Σύμφωνα με ένα λεξικογράφο, υπήρχε μονάχα ένας άνδρας "που κάθονταν στα κάγκελα της γέφυρας, στο διάζωμά της, με το πρόσωπο σκεπασμένο με προσωπείο και περιέλουζε με βρισιές και πειράγματα "διακεκριμένους πολίτες". Για τις βωμολοχίες που λέγονταν οι μελετητές έχουν διαφορετικές απόψεις. Κάποιοι πιστεύουν ότι ήταν μια διέξοδος στα δημοκρατικά ένστικτα του λαού κι άλλοι απεναντίας αποδίδουν θρησκευτική σημασία.
Η πομπή έφτανε αρκετά αργά το βράδυ στην Ελευσίνα. Γίνονταν μια τελευταία τελετουργία κοντά στο πηγάδι Καλλίχορο, όπου τραγουδούσαν ύμνους κουνώντας αναμμένους δαυλούς. Έπειτα τοποθετούσαν τα ιερά αντικείμενα ξανά στο μυστηριώδες ναϊδριο, που τους χρησίμευε για κρύπτη τους. Το άγαλμα του Ίακχου το μετέφεραν με πομπή και μεγάλη επισημότητα είτε σ' ένα ναό είτε στο σπίτι ενός ευσεβούς πιστού ιδιώτη.

 

ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΤΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ

Η γιορτή των καθαυτό Μυστηρίων άρχιζε με την άφιξη στην Ελευσίνα. Γι' αυτό το σημείο μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε. Ανάμεσα στις πολλές απόψεις που έχουν διατυπωθεί θα διαλέξουμε τις σημαντικότερες.
Ο Foucart ξεχωρίζει τις τελετουργίες σε δυο είδη, από τη μία είναι εκείνες προς τιμήν της Δήμητρας κι από την άλλη εκείνες που αναφέρονται στη μεταθανάτια ζωή. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η σειρά που γίνονταν οι τελετές των Μυστηρίων είναι η εξής, ύστερα από μια νύχτα ανάπαυσης, θυσία επίσημη στον περίβολο του ναού πιθανόν και μετάβαση στους τόπους που καθαγιάστηκαν από τις περιπλανήσεις της Δήμητρας, τελετουργικές πράξεις και διηγήσεις των πιστών, κατά την νύχτα που ακολουθεί, λειτουργικό δράμα Δήμητρας και Κόρης και μύηση πρώτου βαθμού στο Τελεστήριο. Εικοσιτέσσερις ώρες αργότερα, και πάλι τη νύχτα, λειτουργικό δράμα Διός και Δήμητρας, μύηση δεύτερου βαθμού ή εποπτεία. Την τελευταία μέρα, τελετή των Πλημοχόων, γέμιζαν με νερό δυο πήλινα δοχεία και σήκωναν το ένα προς την Ανατολή και το άλλο προς τη Δύση και έχυναν γύρω γύρω προφέροντας απόκρυφες φράσεις.

Η ΜΥΗΣΗ

Η μύηση είχε δυο βαθμούς, από τους οποίους ο δεύτερος, η εποπτεία, χορηγούνταν ένα χρόνο μετά τον πρώτο βαθμό της μύησης. Πριν μπουν στο "Τελεστήριο" οι μέλλοντες να μυηθούν, όφειλαν να εκτελέσουν πολλές ιεροτελεστίες, που η κυριότερή τους συνοψίζονταν στον περίφημο κανόνα που μας διέσωσε ο Κλήμης ο Αλεξανδρέας: "Έχω νηστέψει, έχω πιει τον κυκεώνα, πήρα από την κίστη (κιβώτιο) κι αφού γεύτηκα (τις τροφές), τις ξανάβαλα στην κίστη".
Ο κυκεώνας ήταν ένα παχύρευστο ποτό, από νερό και αλεύρι, όπου πρόσθεταν ένα είδος άγριας μέντας "πολύ αποτελεσματικής κατά των καρδιακών παθήσεων". Ο κάλαθος και η κίστη ήταν κιβώτια από ξύλο οξιάς κι από βέργες ιτιάς. Ο κάλαθος είχε σχήμα περίπου κωνικό, στενότερο κάτω και φαρδύτερο επάνω - κι έγινε το σχήμα του αυτό μια μορφή της κόμμωσης της Δήμητρας- και η κίστη είχε ένα σκέπασμα ίσιο ή κυρτό. Υποθέτουν πως, εκτός από τα ιερά αντικείμενα, τα κιβώτια και τα πανέρια αυτά περιείχαν και γλυκίσματα παρασκευασμένα με ποικίλες ουσίες και με σχήμα εμβληματικό.
Αλλά τι σημασία είχαν οι πράξεις αυτές των μυστών, που έπιναν τον κυκεώνα και δοκίμαζαν τα γλυκίσματα της κίστης; Ο Foucart μας λέει, "δεν φαντάζονταν ότι κατάπιναν μια θεϊκή ουσία ή ότι ενσωμάτωναν ένα κομμάτι της Δήμητρας. Δεν ήταν θεϊκές τροφές, αλλά ιερές, που είχαν προσδώσει οι θεές σ' αυτές τη θεία χάρη για την κατανάλωσή τους. Ο κυκεώνας ήταν ιερός, επειδή η ίδια η Δήμητρα είχε πιει κι έδωσε τη συνταγή του, είχε δηλαδή ορίσει τη σύνθεσή του για τους ανθρώπους. Τα γλυκίσματα που έπαιρναν από την κίστη ήταν ιερά επειδή, ήταν φτιαγμένα από σιτάρι και κριθάρι, από τα δώρα δηλαδή της θεάς κι επιπλέον, επειδή, τα είχαν παρασκευάσει οι λειτουργοί της και τα μοίραζαν οι ίδιοι στο όνομά της και μέσα στο ναό της". Ύστερα από αυτήν την ιερουργία ακολουθούσε μια άλλη, που κατά τη διάρκειά της οι ιερείς ή οι ιέρειες της Δήμητρας έβαζαν στα κεφάλια των μυημένων τις ταινίες.
Μονάχα αφού γίνονταν όλες αυτές οι ιερουργίες, επιτρέπονταν στους μύστες να μπουν στο μέρος του ναού που λεγόταν Τελεστήριο, δηλαδή στην αίθουσα των μυήσεων. Για το τι συνέβαινε εκεί μας λέει ο Foucart, "Η θεά, με βάση το σύμφωνο που τους έδενε μαζί της πια, αποκάλυπτε στους μύστες τα μυστικά του υπερπέραν και τους εξόπλιζε με τα μέσα που μ' αυτά θα εξασφάλιζαν τη σωτηρία τους κατά τη διάρκεια αυτής της τρομερής δοκιμασίας". Και τότε δίνονταν η παράσταση του πρώτου λειτουργικού δράματος, που είχε για θέμα του "την αρπαγή της Κόρης, την οδύνη της Δήμητρας, τις ακατάπαυστες έρευνές της με το φως των πυρσών και την επιστροφή της νεαρής θεάς κάτω από τις επευφημίες των μυστών". Οι παριστάμενοι εντυπωσιάζονταν βαθύτατα από αυτό το θέαμα, όπου, κατά τον Πλούταρχο, έβλεπες "στην αρχή τρεχάματα στην τύχη, κουραστικούς ελιγμούς, ανήσυχες κι ατέλειωτες πορείες μέσα στο σκοτάδι. Και πριν από το τέλος του έργου ο τρόμος έφτανε στο κατακόρυφο. Κι ύστερα ένα φως θαυμαστό διέσχιζε τα σκότη και η σκηνή μεταφέρονταν σ' ένα λαμπρό τοπίο, όπου αντηχούσαν φωνές και χοροί και λόγια ιερά και θεϊκές οπτασίες που ενέπνεαν θρησκευτικό δέος και σεβασμό".
Ένας άλλος συγγραφέας μιλάει για εμβλήματα και οπτασίες άλλοτε τρομακτικές κι άλλοτε καθησυχαστικές, που παρουσιάζονταν την ώρα που έμπαιναν οι μύστες στο Τελεστήριο. Είναι αδύνατον να μάθουμε, αν επρόκειτο για αγάλματα, για εικόνες, κούκλες, ζωγραφισμένα πανιά ή φωτιστικά τρικ. Από το γεγονός λοιπόν όπου οι μύστες "περνούσαν από το σκοτάδι στο φως, από τον τρόμο στη γαλήνη", βγάζουμε το συμπέρασμα, μαζί με τον Foucart "ότι οι μυημένοι έβλεπαν την περιοχή άλλου κόσμου, τους κατοίκους του και το δρόμο που θα όφειλαν να ακολουθήσουν για να παρουσιαστούν στους άρχοντες του Ερέβους". Μετά το τρομακτικό όραμα της καθόδου στον Άδη, ακολουθούσε η οπτασία της "άφιξης στα γελαστά λιβάδια των Ηλυσίων Πεδίων, τα φωτισμένα από εξαίσιο φως", όπου οι μύστες "έβλεπαν μια εικόνα της ευτυχισμένης διαμονής, που οι θεές είχαν υποσχεθεί στους πιστούς τους". Εκείνη τη στιγμή γίνονταν η πιο επίσημη πράξη της μύησης. Ο ιεροφάντης άνοιγε τη θύρα του "ανακτόρου", όπου φυλάγονταν τα ιερά αντικείμενα και μέσα σ' ένα εκτυφλωτικό φως, τα έδειχνε στους μύστες.
Ο Foucart πιστεύει πως το σπουδαιότερο από αυτά τα ιερά αντικείμενα, που τα αποκαλούσαν "ιερά", ήταν ένα πανάρχαιο άγαλμα της Δήμητρας. "Ο ιεροφάντης το παρουσίαζε κατάφορτο από κοσμήματα, ντυμένο με πλούσιο φόρεμα που έκρυβε το χοντροκομμένο κορμό του ξύλου. Η θεά παριστάνονταν κρατώντας εμβλήματα και σύμβολα άγνωστα στους αμύητους. Και πλημμύριζε χαρά κι ελπίδα τους μύστες η εμφάνιση του αγάλματος. Πίστευαν πως βρίσκονταν μπροστά στην ίδια την Δήμητρα, που έβγαινε από το σπίτι της κι ερχόταν να τους συναντήσει και να τους υποσχεθεί την προστασία της στο υποχθόνιο βασίλειο, ΄όπου η ίδια κρατούσε υπέρτατη εξουσία". Τότε, ο ιεροφάντης πρόφερε μερικά σχόλια, επεξηγηματικά των όσων έβλεπαν οι μύστες, απλές διαβεβαιώσεις, ως άρθρα πίστης.
Ανάμεσα σ' αυτά τα "απόρρητα", δηλαδή τα μυστικά λόγια, πιθανόν να υπήρχαν και "ρήσεις που δεν απέβλεπαν μόνο στο να διδάξουν, αλλά και να εφοδιάσουν τους μύστες με τα απαραίτητα όπλα. Χάρη σ' αυτά τα ξόρκια οι μυημένοι θα μπορούσαν να διανύσουν ακίνδυνα τον επικίνδυνο δρόμο, το γεμάτο εμπόδια, που οδηγεί στη διαμονή των μακάρων. Ωστόσο, δεν αρκούσε να επαναλαμβάνει ο μύστης με ακρίβεια τα λόγια που πρόφερε ο ιεροφάντης, όφειλε να τα πει και με τον ίδιο "τόνο", που έδινε ο ιερέας σ' αυτή τη μελοποιία, διαφορετικά η δύναμη των μαγικών φράσεων εκμηδενίζονταν.

Η "ΕΠΟΠΤΕΙΑ". ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΒΑΘΜΟΣ ΜΥΗΣΗΣ

Ύστερα από τον πρώτο βαθμό μύησης υπήρχε και ένας δεύτερος που λέγονταν "Εποπτεία". Είχε πολύ μικρότερη σημασία και δεν ήταν καθόλου απαραίτητος. Έπρεπε να περάσει ένας χρόνος από την απλή μύηση ανάμεσα σ' αυτή και την Εποπτεία. Δεν έχουμε πολλά στοιχεία σχετικά με τις λεπτομέρειες σ' αυτόν τον βαθμό μύησης. Το χωρίο του άγιου Ιππόλυτου, όπου κάνει λόγο για την Εποπτεία έδωσε αφορμές σε ποικίλες ερμηνείες, "Οι Αθηναίοι δείχνουν κατά τη μύηση της Ελευσίνας στους επόπτες το μεγάλο, θαυμαστό και πιο τέλειο μυστήριο της Εποπτείας, ένα στάχυ σταριού, θερισμένο σιωπηλά". ("Τον εν σιγή θεριζόμενον στάχυν").

Η ΙΕΡΟΓΑΜΙΑ ΤΟΥ ΔΙΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ

Οι μύστες, εκτός από το λειτουργικό δράμα της αρπαγής της Κόρης και των περιπλανήσεων της Δήμητρας κατά την αναζήτηση της θυγατέρα της, έβλεπαν κι ένα δεύτερο λειτουργικό δράμα, όπου διαδραματίζονταν ο ιερός γάμος, η ιερογαμία του Διός και της Δήμητρας. Ο Foucart που πρώτος έφερε στη δημοσιότητα τούτο το γεγονός, γράφει "Η ένωση του Διός και της Δήμητρας δίνονταν ως θέαμα στους μυημένους και έκαναν την αναπαράσταση η ιέρεια και ο ιεροφάντης. Δεν πρέπει να θεωρήσουμε αυτούς τους δυο ηθοποιούς, που παίζουν το ρόλο τους, αλλά ότι ενσάρκωναν τις θεότητες, έχοντας μεταμφιεστεί κατάλληλα. Κι ήταν για τους θεατές, αυτοί οι ίδιοι οι θεοί, ζωντανοί και δρώντες και τα γεγονότα εκτυλίσσονταν, όπως ακριβώς συνέβηκαν στους μυθολογικούς καιρούς. Ο Δίας έσερνε με τη βία τη Δήμητρα και κατέβαινε σ΄ ένα σκοτεινό καταφύγιο. Έσβηναν τότε οι πυρσοί και η ένωση των θεοτήτων ολοκληρώνονταν μέσα στο σκοτάδι, ενώ οι παριστάμενοι περίμεναν με αγωνία".

Ο σοφός συγγραφέας τελειώνει τη σημαντική μονογραφία που αφιέρωσε στα Ελευσίνια μυστήρια με τις παρακάτω γραμμές, "Τούτο είναι, κατά τη γνώμη μου, το νόημα και η αξία που πρέπει να αποδώσουμε στα μυστικά δράματα, που παράσταινε το ιερατείο της Ελευσίνας στις ιερές αγρυπνίες. Ξαναζωντάνευαν τα δυο κυριότερα επεισόδια της ζωής της Δήμητρας με μεγάλη πειστικότητα και με τον τρόπο αυτό διαιώνιζαν τις δυο μεγάλες ευεργεσίες της θεάς, τη γεωργία και τη μύηση. Όμως επειδή τα αποτελέσματα της θεϊκής δράσης εξαντλούνται μέσα σ' ένα χρόνο, είναι απαραίτητο να ενισχύονται με μια περιοδική ανανέωση. Τα δυο δράματα ήταν οι ουσιαστικές, οι συστατικές ιερουργίες των Μυστηρίων. Αν έπαυαν να παριστάνουν ή αν αμελούσαν κάτι κατά την παράσταση τους, θα εξασθενούσε η θεϊκή δράση με αποτέλεσμα να χαθούν όλα τα πλεονεκτήματα, που είχε χαρίσει η Δήμητρα στην Ελευσίνα και μέσω της Ελευσίνας σ' όλη την Ελλάδα και σ' όλο το ανθρώπινο γένος. 'Έτσι δεν είναι παράξενο που παρ' όλη την απαρχαιωμένη μορφή τους και το ρεαλισμό τους, τα λειτουργικά δράματα της Κόρης και της Δήμητρας και της ένωσης του Διός με τη Δήμητρα παίζονταν επί αιώνες, ως τις τελευταίες μέρες της Πατρώας Λατρείας, στο αφιερωμένο στις δυο θεές ιερό.

ΑΛΛΕΣ ΘΕΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΜΕ ΤΗ ΔΗΜΗΤΡΑ

Κατά τις ανασκαφές που έκανε στην Ελευσίνα η Αρχαιολογική Εταιρεία της Αθήνας, βρέθηκαν δυο ανάγλυφα αφιερωμένα στο θεό και στη θεά, χωρίς να αναφέρουν το όνομά τους.
Μια άλλη πανάρχαιη θεότητα της Ελευσίνος η Δάειρα ήταν σύμφωνα με το μύθο θυγατέρα του Ωκεανού και απόκτησε με τον Ερμή τον επώνυμο ήρωα της Ελευσίνας. Κι ενώ στην αρχή ήταν αντίζηλη και έχθρα της Δήμητρας, ενσωματώθηκε αργότερα στη λατρεία και μάλιστα ταυτίστηκε με την κόρη της θεάς, την Περσεφόνη. Η Περσεφόνη παίζει στην ελευσινιακή θρησκεία -όπου εξάλλου δεν παρουσιάζεται απ' αρχής- ένα λιγότερο σημαντικό ρόλο από της Δήμητρας. Είναι γνωστό πως η Περσεφόνη θεωρούνταν σύζυγος του Άδη και βασίλισσα των νεκρών. Αναρωτιέται κανένας "αν Περσεφόνη και Κόρη είναι δυο ονόματα της ίδιας θεότητας ή αν εκπροσωπούν δυο διαφορετικές θεότητες που συγχωνεύτηκαν. Πιστεύω πως πρέπει να ταχτούμε με τη δεύτερη άποψη, επειδή η Περσεφόνη παρουσιάζεται μάλλον ως βασίλισσα του Άδη, ενώ η Κόρη ως θεά της νεαρής βλάστησης και προπαντός ως θυγατέρα και σωσίας της Δήμητρας, που μ' αυτήν είχε περίπου ταυτιστεί και σε σπάνιες μονάχα περιπτώσεις είχε επιτρέψει αυτή στη λατρεία της να ζήσει μιαν ανεξάρτητη ζωή". Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι στην Ελευσίνα η θυγατέρα της Δήμητρας ονομάζεται πάντα Κόρη και ποτέ Περσεφόνη. Ο Foucart πιστεύει πως πρόκειται για μια νέα θεότητα "πολύ διαφορετική από τη σκληρή και σκοτεινή συντρόφισσα του Άδη, η νεόφερτη δείχνει πραότητα και την καλοσύνη που χαρακτηρίζουν τη μητέρα της, τη Δήμητρα". Κατά τη γνώμη του, η Κόρη δεν ήταν παρά ένα αντίγραφο της Δήμητρας κι ένα αντικαθρέπτισμα της. Για να εξηγήσει τούτο το γεγονός διατυπώνει την άποψη πως "η έννοια και το όνομα το ίδιο της Δήμητρας υποβάλλουν την ιδέα της γονιμότητας και της μητρότητας. Θα ήταν αντιφατικό να την φανταστούμε στείρα κι έτσι το θεώρησαν φυσικό να της αποδώσουν μια κόρη".
Στα αρχαιότερα έργα τέχνης συχνά είναι δύσκολο να πούμε κατηγορηματικά, αν η θεά που έχει παραστήσει ο καλλιτέχνης είναι η Δήμητρα ή η Κόρη, και όταν είναι και οι δυο μαζί, ποια είναι η Δήμητρα και ποια η Κόρη. Οι δυο αυτές θεότητες ακόμα και στη λατρεία είναι στενά δεμένες, η θυγατέρα όμως εξαρτάται πάντα από τη μητέρα. Είναι πραγματικό γεγονός πως βρέθηκαν έξω από την Ελευσίνα ίχνη λατρείας που αφορούσε μονάχα την Κόρη και είχαν υποθέσει μερικοί πως τα Μικρά Μυστήρια της Άγρας ήταν αφιερωμένα σ' αυτήν ειδικά. Ωστόσο, άλλοι συγγραφείς δεν δέχονται αυτήν την περίπτωση.

Ο άρπαγας και σύζυγος της Περσεφόνης-Κόρης, ο άρχοντας του Κάτω Κόσμου Άδης-Πλούτων ήταν κι αυτός αντικείμενο μιας λατρείας στην Ελευσίνα, όπου και βρέθηκε ναός του. Ωστόσο η προσωπικότητά του έχει αισθητά ξεθωριάσει και κάτω απ' τα χαρακτηριστικά του άσπλαχνου κυρίαρχου του Ερέβους, ξεχωρίζουμε ένα θεό του Κάτω Κόσμου καλόκαρδο και ευεργετικό, που βλέπει ευνοϊκά τη γεωργία και μοιράζει στους ανθρώπους τα πλούτη που κλείνουν μέσα τους τα έγκατα της γης.
Στην ελευσινιακή θρησκεία απαντούμε και μιαν άλλη χθόνια θεότητα, που από τα αρχαία χρόνια ακόμα την είχαν ταυτίσει με τον Πλούτωνα: είναι ο Ευβουλέας. Και ξέρουμε πως υπήρχαν γι' αυτόν πολλοί μύθοι. Ένας μύθος λέει πως ο Ευβουλέας ήταν ένας απλός χοιροβοσκός "που ένα μέρος του κοπαδιού του το κατάπιε η γη, όταν άνοιξε για ν' αφήσει να περάσει ο Άδης με το άρμα του, τότε που είχε αρπάξει την Περσεφόνη. Στη γιορτή μάλιστα των Θεσμοφορίων θυσίαζαν στον Ευβουλέα χοίρους σ' ανάμνηση αυτού του γεγονότος. Κατά μιαν άλλη παράδοση, ο Ευβουλέας ήταν γιος του Τροχίλου, ιερέα της Δήμητρας στο Άργος, που είχε καταφύγει στην Ελευσίνα και ήταν ταυτόχρονα και πατέρας του Τριπτόλεμου. Τον ξαναβρίσκουμε τον Ευβουλέα και έξω από την Ελευσίνα σε μύθους σχετικούς με τη Δήμητρα και την Κόρη με το όνομα Ζευς Ευβουλέας, ενώ στην πόλη των Μυστηρίων πέρασε σχεδόν απαρατήρητος.

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΤΡΙΠΤΟΛΕΜΟΥ

Σύμφωνα με τον "Ομηρικό Ύμνο" για τη Δήμητρα, ο Τριπτόλεμος ήταν ένας από 'κείνους που είχαν στην Ελευσίνα την "εξουσία και τις τιμές". Είναι κι αυτός ένας από τους "βασιλιάδες - φύλακες της δικαιοσύνης", που η θεά τους διδάσκει το ιερό λειτούργημα και τους μυεί στα σεβαστά μυστήρια. Η περισσότερο αποδεκτή εκδοχή είναι ότι ο Τριπτόλεμος ήταν γιος του Κελεού και της Μετάνειρας. Σε κάποια στιγμή τον υποκατέστησαν με τον Δημοφόντα, το παιδί που είχε αναλάβει η Δήμητρα ν' αναθρέψει, όταν έφτασε στην Ελευσίνα μεταμφιεσμένη σε γριά.
Άλλοι μύθοι υποστηρίζουν πως ο Τριπτόλεμος είχε άλλους γονείς. Οι δε Αργείοι ισχυρίζονταν πως ήταν αδελφός του Ευβουλέα. Και ήταν ο Τριπτόλεμος ευνοούμενος της Δήμητρας, εφευρέτης του αλετριού κι ήταν αυτός που πρώτος έσπειρε στο Ράριο Πεδίο, στην Ελευσίνα, το διαλεχτό στάρι και κριθάρι, και οι ντόπιοι έδειχναν το αλώνι, όπου είχε αλωνίσει την πρώτη σοδειά.
Ο Τριπτόλεμος είχε ένα ναό κι ένα βωμό στην Ελευσίνα, όπως και στην Αθήνα, όπου οι Αθηναίοι του πρόσφεραν, όπως και στη Δήμητρα και στην Κόρη κατά τη διάρκεια των Ελευσίνιων γιορτών τα πρώτα προϊόντα της κάθε χρονιάς. Και έλεγαν επίσης πως ο Τριπτόλεμος είχε εισαγάγει στην Αθήνα τη γιορτή των Θεσμοφορίων και πως αυτός είχε δώσει τους νόμους του σ' αυτή. Και πως μετά το θάνατό του έγινε ένας από τους κριτές του Κάτω Κόσμου. Και μάλιστα, σύμφωνα με την παράδοση, ο Τριπτόλεμος δεν περιορίστηκε να χαρίσει τις ευεργεσίες του μόνο στην Αττική, αλλά κατά διαταγή της Δήμητρας, που του δώρισε άρμα φτερωτό, που του είχαν ζέψει φίδια, διέτρεχε ολόκληρο τον κόσμο σκορπίζοντας τους σπόρους στη γη, που θα την κάρπιζαν. Η λατρεία του είχε διαδοθεί σ' ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, ως τη Θράκη, τη Μικρά Ασία και ιδιαίτερα τη Σικελία.
Οι Έλληνες καλλιτέχνες και προπάντων οι αγγειογράφοι και οι γλύπτες αναπαρίσταναν συχνά το μύθο του Τριπτόλεμου με τα έργα τους, που μάλιστα ορισμένα έφτασαν κι ως εμάς.
Στα αγγεία συναντούμε συχνότερα τη σκηνή, όπου εικονίζεται ο Τριπτόλεμος να παίρνει από τις θεές τους γόνιμους σπόρους και την ιλαστήρια σπονδή του κυκεώνα. Κρατάει ο ίδιος στάχυα στο χέρι και κάθεται σ' ένα άρμα που κάποιες φορές είναι φτερωτό. Το σημαντικότερο γλυπτό μνημείο από τα σχετικά με τον Τριπτόλεμο είναι το θαυμαστό ανάγλυφο που βρέθηκε στην Ελευσίνα το 1859, όπου ο Τριπτόλεμος απεικονίζεται με χαρακτηριστικά νέου άντρα να παίρνει από τα χέρια της Δήμητρας το πρώτο του δεμάτι σταριού, ενώ είναι παρούσα και η Κόρη.

Η ΚΟΡΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ

Για τις αρχαιότερες απεικονίσεις της Δήμητρας και της Κόρης έχουμε πολύ λίγες πληροφορίες. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι οι δυο θεές είχαν ένα μνημείο στο ναό της Φλιούντας και στο ναό της Ήρας στην Ολυμπία. Ο Παυσανίας ακόμα δίνει πληροφορίες για το άγαλμα της Δήμητρας, στο ιερό της Φιγαλείας, που είχε κεφάλι αλόγου και χαίτη. Όταν εξαφανίστηκε αυτό το αρχαίο ξύλινο άγαλμα, το αντικατέστησαν με ένα άγαλμα του γλύπτη Ονάτα, που καταπλακώθηκε κι αυτό σε μια καθίζηση του εδάφους στη Φιγάλεια.
Στην Αίτνα, στη Σικελία, υπήρχε ένα άγαλμα από ορείχαλκο, της Δήμητρας που κρατούσε πυρσούς. Πιστεύεται ότι ήταν παρόμοιο με μια τερακότα που βρέθηκε σ' ένα τάφο της Αίγινας και βρίσκεται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο. Άλλες τερακότες που βρέθηκαν στην Καμαρίνα παρίσταναν τη Δήμητρα όχι καθιστή, αλλά όρθια, να κρατάει στο ένα της χέρι ένα γουρουνάκι. Ορισμένα νομίσματα και μάλιστα του Μεταποντίου της Σικελίας, είχαν επίσης την παράσταση του κεφαλιού της Δήμητρας με τα χαρακτηριστικά σύμβολα. Αναγνωρίζουμε επίσης τη Δήμητρα σε μελανόμορφα αγγεία, προπάντων σε μυθολογικές σκηνές, όπως η αναχώρηση του Τριπτόλεμου.
Η Περσεφόνη εικονίζεται ως χθόνια θεά και γυναίκα του Άδη σε αρκετά έργα και κυρίως στα αρχαϊκά λακωνικά ανάγλυφα. Η κόρη της Δήμητρας εικονίζεται σε μελανόμορφα αγγεία. Σε ένα από αυτά τη βλέπουμε να κάθεται και να κρατάει στάχυα στο αριστερό της χέρι.

ΤΑ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ

Πολλές φορές οι μεγάλοι Έλληνες γλύπτες της Κλασικής εποχής αφιέρωσαν το τάλαντό τους στην αναπαράσταση των δυο θεαινών της Ελευσίνας. Στα έργα των αρχαίων συγγραφέων αναφέρονται διάφορα αγάλματα του Αθηναίου Ευκλείδη και του Μεσσήνιου Δημοφόντα. Το άγαλμα του Ευκλείδη βρισκόταν στο ναό της Βούρας, στην Αχαϊα, το άγαλμα του Δημοφόντα στο ναό της Μεγαλούπολης. Ο Φειδίας και οι μαθητές του δεν μπορούσαν να μην ασχοληθούν με την αναπαράσταση των δυο αυτών θεοτήτων στα αετώματα του Παρθενώνα. Γενική είναι η άποψη πως η Δήμητρα και η Κόρη εικονίζονται σ' ένα σύμπλεγμα στο ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα: οι δυο θεές, όμοια ντυμένες, κάθονται σε τετράγωνα σκαμνιά, χωρίς ερεισίνωτο. Η Κόρη ακουμπάει το αριστερό της χέρι στον ώμο της μητέρας της. Στην ίδια εποχή ανήκει πιθανότατα και το φημισμένο "Ανάγλυφο της Ελευσίνας".
Ο νεότερος του Φειδία, κατά ένα περίπου αιώνα, ο Πραξιτέλης, ο περίφημος αγαλματοποιός της Ελλάδας, έπλασε, κατά πως λένε, πέντε διαφορετικά αγάλματα της Δήμητρας: αλλού η θεά είναι μοναχή, αλλού μέσα σε συμπλέγματα. Μάλιστα ο τύπος που δημιούργησε άσκησε αποφασιστική επίδραση στις κατοπινές αναπαραστάσεις της μητέρας της Κόρης. Τα χαρακτηριστικά του τύπου αυτού είναι η νεανική συχνά όψη της θεάς, που η έκφρασή της είναι περισσότερο ανθρώπινη από την έκφραση των άλλων μεγάλων θεοτήτων.
Στο Λούβρο υπάρχει ένα αναθηματικό ανάγλυφο, όπου η θεά Δήμητρα έχει ως κάλυμμα του κεφαλιού της τον "κάλαθο" και κρατάει στο δεξί χέρι της όχι στάχυα, αλλά μια κούπα. Το κολοσσιαίο άγαλμα του Καπιτώλιου, όπου το βρήκαν πάνω στον Αβεντίνο λόφο το 1750 και πίστεψαν στην αρχή πως ήταν άγαλμα της Ήρας, αποδείχτηκε τελικά πως είναι άλλος τύπος της μητέρας Δήμητρας. Οι ειδικοί αναγνώρισαν τον τύπο αυτόν σε πολυάριθμα αντίγραφα.
Το άγαλμα της Villa Albani της Ρώμης προκάλεσε τη διχογνωμία των μελετητών. Άλλοι υποστηρίζουν ότι πρόκειτε για τη Δήμητρα κι άλλοι για την Κόρη. Την ίδια αβεβαιότητα συναντούμε σχετικά με δυο αγάλματα του Μουσείου της Νεάπολης, που θυμίζουν στο σύνολό τους το άγαλμα της Villa Albani. Η Δήμητρα εικονίζεται τις περισσότερες φορές καθισμένη. Το βλέπουμε τούτο π.χ. στο άγαλμα της γλυπτοθήκης Jacobsen της Κοπεγχάγης, που κατά πάσα πιθανότητα είναι αντίγραφο ενός αγάλματος του 5ου π.χ.χ. αιώνα. Επίσης εικονίζεται καθισμένη και η "Δήμητρα της Κνίδου", που άλλωστε αναγνωρίζεται ως το τελειότερο άγαλμα της θεάς απ' όσα γνωρίζουμε. Στο Μουσείο της Νεάπολης υπάρχει ένα άγαλμα της Κόρης, που το όμορφο νεανικό της κεφάλι θυμίζει το κεφάλι της Αφροδίτης και της Άρτεμης. Μάλιστα, ξαναβρίσκουμε το ίδιο κεφάλι χαραγμένο σε πολλά νομίσματα, ιδιαίτερα σε ένα τρίδραχμο των Συρακουσών.
Επίσης σώθηκαν αρκετές τερακότες, όπου εικονίζονται οι δυο θεές άλλοτε μονάχες, άλλοτε μέσα σε συμπλέγματα, που προέρχονται από την Πραινέστη και την Καμαρίνα.
Η Δήμητρα και η Κόρη εικονίζονται και σε ερυθρόμορφα αγγεία, κυρίως στη σκηνή της αναχώρησης του Τριπτόλεμου, μάλιστα, δεν είναι πάντα βέβαιο ποια είναι η μια και ποια η άλλη. Συνήθως, η Δήμητρα είναι εκείνη που δίνει τα στάχυα στον Τριπτόλεμο, ενώ η Κόρη κρατάει στα χέρια της πυρσούς. Οι ειδικοί πιστεύουν πως αναγνώρισαν την Περσεφόνη με το σύζυγό της Άδη στο δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα. Είναι γνωστό πως η Περσεφόνη εικονίζονταν συχνά στα αγγεία της νότιας Ιταλίας ως βασίλισσα του Κάτω Κόσμου, όπως και στις ρωμαϊκές σαρκοφάγους.
Οι μυθολογικές σκηνές όπου η Περσεφόνη παίζει ένα ρόλο και τις βλέπουμε πιο συχνά είναι εκείνες της αρπαγής της νεαρής θεάς και της επιστροφής της στο φως της μέρας. Την πρώτη από τις σκηνές αυτές τη βρίσκουμε πάλι σε πολλά αγγεία και νομίσματα, σε τοιχογραφίες και ψηφιδωτά, όπως και σε ανάγλυφα σαρκοφάγων. Η επιστροφή ή "άνοδος" της νεαρής θεάς, εικονίζεται σε πολλά αγγεία και νομίσματα της Λαμψάκου και της Ελαίας.